جنایتکار دیر یا زود باید
به پای میز محاکمه کشانده شود

مصاحبه با صبغت الله سنجر، رئیس پالیسی ریاست جمهوری و رابط عدالت انتقالی دفتر رئيس جمهور

سوال: بدون مقدمه به طور مستقیم به سراغ عدالت انتقالی می رویم. به نظر شما عدالت انتقالی چه تعریفی دارد؟

پاسخ: در تمام دنیا جنگ‎های داخلی، منطقوی و جهانی بوده اند. از این گذشته، افغانستان کشوری است دارای تاریخ پر افتخار و حماسه ساز، اما تاريخ این سرزمین در این سی سال آخیر با فراز و نشیب‎ها و دستاوردهای مهم همراه بوده. چنانچه در دوران استقامت و جهاد دنیا به این کشور افتخار کرده است.

اما در کنار اینها حقوق بشر نقض شده و جنایات به شکل فردی و گروهی صورت گرفته وقتی قانون ایجاد می‎شود و دولت به وجود می آید، مردم یقیناً از رهبران و از دولت مردمی انتظار دارد کسانی که در دوره جنگ حقوق شان نقض شده‎اند و خانواده‎های که متحمل قرباني شده‎اند، باید به خواسته‎ها و فریادها و دادشان رسیدگی صورت بگیرد.

و دولت افغانستان که بر اساس موافقت نامه بن ایجاد شده است، در زمانی که انتخابات پارلمانی صورت نگرفته بود، در آن وقت شورای وزیران مطابق قانون اساسی حق داشت که قانون تصویب کند. خوشبختانه یک برنامه به نام برنامه عدالت انتقالی که از طرف کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان موادش آماده شده بود و به شورای وزیران وقت پیشکش شده بود، توسط شورای وزیران تصویب شد و در این برنامه عمل زمان بندی های صورت گرفته بود. و تقسیم اوقاتی جور شده بود که چگونه ما بتوانیم قدم به قدم و آرام آرام برویم به طرف حکومتی که اعتبارش نزد مردم زیادتر شود.

اين، وقتی امکان‎پذیر خواهد بود که مردم افغانستان ببینند كه به قربانیان و خانواده های قربانیان رسیدگی مي شود. در این برنامه که به نام عدالت انتقالی محسوب می شود، مسایلی در آن تذکر داده شده است، بدين وسيله آرام آرام تلاش کردیم تا اعتبار حکومت افغانستان را بلند ببریم. در این برنامه زیادتر به مسایل آشتی ایجاد و فضای اعتماد و فضایی که بین حکومت و بین مردم چه گونه اعماد به وجود بیاید، تاکید شده است. اين که به چه شکل برای مردم روحیه داده شود تا گذشته‎ها را طوری فراموش نکنیم که دردناک باشد، بلکه به چه شکلی می توانیم به صلح پایدار و به آشتی ملی نایل آئیم؟

سوال: برنامه عدالت عمل انتقالی علی القاعده باید در زمان بندي معين خودش تطبیق می شد که نشد. در این رابطه چه نظر دارید! البته نظر شما را از آدرس دولت می خواهیم.

پاسخ: وقتی که اداره موقت به وجود آمد، در افغانستان خوشبینی‎هایی در رابطه با تأمین صلح پایدار و امنیت پایدار در افغانستان بی حد زیاد بود. چنانچه بر اساس توافقات بن در چوکات حکومت افغانستان، توجهی به نهاد های امنیتی اصلا صورت نگرفت. پولیس، اردو و امنیتی که متناسب به تاریخ افغانستان و متناسب با موقیعت افغانستان، به حیث قلب آسیا تهداب گذاری نشد.

در زمان توافق بن تصور می رفت که دنیای افغانستان گل و گلزار خواهد شد. حال آنکه آن طور نشد. همان طوری که به صلح و به آشتی ملی خوشبین بودیم و به امنیت پایدار خوشبین بوديم، همچنين کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان و شورای وزیران به این باور بودند که در تقسیم بندی و زمان بندی ای که در توافقات صورت گرفته است، شاید بتوایم عمل کنیم.

و حال آنکه آن افرادی که طرفدار صلح و آشتی واقعی نبودند و طرفدرا حکومت مردمسالار در افغانستان نبودند، به شکلی از اقسام به دنبال این هستند که چگونه پروسه را در افغانستان مختل بسازند، هنوز مردم افغانستان نگرانی‎های جدی از سوی شکبه های تروریستی نه تنها احساس می کنند بلکه در ترس به سر می‎برند.

بنائا تطبیق عدالت انتقالی که باید تا تاریخ 2009 عملی می‎شد، نشد. من با مسئولیت تأکید می کنم تا وقتی که حکومت و مردم افغانستان را در راستای آشتی ملی واقعی نتوانسته‎اند تشویق کنند و مردم طرفدار آشتی

ملی پایدار در افغانستان نباشند و نظام قانونمند قوی به نام دولت جمهوری اسلامی افغانستان با پارلمان قوی و قوه قضایی قوی و حکومت اجرائیه قوی در افغانستان نداشته باشد آن شکلی که در برنامه عملی دولت افغانستان مطرح شده، اصلا دور از امکان می دانیم که جنبه عملی داشته باشد.

این بدین معنا نیست که حکومت افغانستان در اين زمینه اصلاً توجهی نداشته یا نخواسته که این برنامه را عملی بسازد. بر عکس رئیس جمهور افغانستان طوری کرکتر دارد که او همیشه طرفدار آشتی، تفاهم و مذاکره است و تنها راه رسیدن به هدف که عبارت باشد از تأمین عدالت انتقالی، هدف همین است که چگونه می توان برای مردم افغانستان یک زمینه زیست همگانی را مهیا بسازیم که مردم در کنار هم واقعاً دور از نگرانی ها چه در عرصه اجتماعی و چه در عرصه سیاسی، تجارت و معارف آرام آرام به زندگي، علاقمندی و اطمینان حاصل کنند و یک سیستم عدلی و قضایی قوی و پولیس قوی داشته باشیم تا کساني که جنایت کرده اند، مطمئن باشند که معافیت حاصل کرده نمی توانند و دیر یا زود به پای محکمه کشانده می‎شوند.

سوال: محتوا و یا مندرجات برنامه عمل عدالت انتقالي عبارت بود از ترمیم جبران خساره و بنای یاد بود. اگر چنانچه محاكمه متهمین ناقضین حقوق بشر در شرایط کنونی سخت است، اما مواردی مانند جبران خسارت و بنای یاد بود سخت نبود. چرا عملی نشد؟

پاسخ: اصلاً تاكيد ما بر این است که ما طرفدار ترمیم هستیم. چنانچه بر آشتی ملی، زیست همگاني، عفو و گذشت تاکید می‎کنیم. هدف ما این است که باید ترمیم شود. در چوکات شريعت ناب محمدی، الحمد الله مردم افغانستان مسلمان است و دارای فرهنگ قوی و تاریخی است در جهت عفو و گذشت در جهان.

چیزهای را که شما اشاره کردید که مرهم شده باشد و بر زخم‎های قربانیان مرهم گذاشته شود و برای این منظور مناری به پای ایستاد شود و یاد آوری شوند، ما خوشبختانه کمیته‎ای را ایجاد کردیم که این کمیته از وزارت عدلیه، اطلاعات و فرهنگ، وزارت داخله و امور زنان و وزارت معارف عضویت دارند. شخصیت‎هایی در حد بالای وزارتخانه ها مانند معین وزارت ها عضویت دارند. در این عرصه اقداماتی صورت گرفته اند و طرح‎هایی صورت گرفته اند. و وزارتخانه به طور مشخص مکلف شده اند در عرصه مسائل منار، وزارت فرهنگ وظیفه گرفته اند. کارها به شکل آرام، نه تند و تیز و شدت، و قدم های در این راستا برداشته شده اند. با شما صد در صد موافق هستم که قدم ها بسیار کوچک بوده اند. همان چیزی که از طریق شما برای مردم با شهامت افغانستان اطمینان بدهم، این قدم ها هرچند کوچک بوده اما پیگیرو منظم بوده و ما به کار خود ادامه می دهیم.

سوال: به نظر شما برنامه عملی عدالت انتقالی دولت و کمیسیون تحکیم صلح چه ارتباطی باهم دارند؟

پاسخ: این برنامه اساساً زیاد روی تأمین صلح تأکید می کند. چنانچه تماماً مردم افغانستان، رهبران سیاسی، متنفذین و بزرگان قوم همه طرفدار صلح هستند و این برنامه هم طرفدار صلح واقعی هست. صلح پایدار و آشتی واقعی پایدار. چنانچه کمیسیون تحکیم صلح هم همیشه تلاش می کنند تا به چه شکل، افغانهای که دیروز مواجه با مشکل بوده اند و تحت هر شرایط قرار داشتند، امروز وقت این رسیده که کنار هم قرار داشته باشند. من فکر می کنم این کمیسیون بسیار کمک به بر نامه عدالت انتقالی کرده است. هدف از این برنامه این است که به چه شکل در افغانستان عدالت تأمین شود. عدالت انتقالي وقتی تأمین خواهد شد که عدالت به وجود آید.

سوال: تا جایی که با برخی از شخصیت های مسئوول و ملی مصاحبه کرده ام آن ها معتقدند که تحکیم صلح دولت فعلی با مشی مصالحه ملی دولت حزب دموکراتیک خلق هیچ تفاوت ما هوی ندارد. نظر شما در این رابطه چیست؟

پاسخ: صاحب نظران حق دارند. خوشبختانه مردم افغانستان با دولتی کار می کنند که آن دولت بر اساس نتایج آرای مردم ایجاد شده است. و دولت مطابق استراتژی و پلانها و برنامه های که دارد، از جمله آزادی بیان است که مردم امروز مستقیماً رئیس جمهور خود را انتقاد می کنند. و به رهبران خود فشار مي آورند. با این هم چه دولت دموکراتیک خلق و چه دوران مجاهدین و چه حکومت فعلی، طبیعتاً هريك طرفدار صلح و آشتی هستند.

مجددی که در رأس کمیسیون صلح قرار دارد، به صلح تأکید می کند. صلح و آشتی یک کلمه زیباست. این واژه های مقدس بدین معنی نیست که میراث کمونیست و یا حزب دموکراتیک خلق باشد و یا ميراث شوروی و یا غربی هست. اما فرقی که بین کمیسیون تحكيم صلح و مشي مصالحه ملي حزب دموکراتیک خلق این است که آقای حضرت مجددی که فرد شناخته شده است، توانست کمیسیون را رهبری کند و مردم و خصوصاً مخالفین به این کمیسیون اعتماد کردند. هر ماه هر روز مخالفین مسلح به این کمیسیون می پیوندند و به زندگی آرام خود ادامه می دهند.

سوال: باز هم به برنامه عدالت انتقالی باز گردیم. طوری که شما اشاره کردید برنامه عملی عدالت انتقالی عملاً و قانوناً پایان یافته است. با این حال، دولت چه برنامه ای برای تأمین عدالت انتقالی در برنامه اش دارد؟

پاسخ: عدالت انتقالي یک برنامه استراتیژیک است و ما به عنوان برنامه استراتیژیک قبول داریم. پس وقتی که به عنوان یک برنامه استراتیژیک قبول می کنیم، از دیدگاه، من پایانی ندارد و به کار خود ادامه می دهیم.

سوال: در رابطه با بحث عدالت انتقالی، آیا نظر شما راجع به عفو عمومی چه می باشد؟ يعني با توجه به حق العبدي عفو عمومي ممكن ا ست؟

پاسخ: یک عفو عمومی است که از طرف نظام ها و از طرف حاکمین اعلان و اعمال می شود. چنانچه هم در زمامداری حزب دموکراتیک خلق و هم در زمان مجاهدین هر نظامی که بر سر قدرت می آید عفو عمومی اعلام می کند. اما ما به این باور هستیم تا زمانی که آشتی ملی به معنای واقعی که ملت یکدیگر خود را عفو نکند و شهروندان یکدیگر خود را عفو نکنند و در آغوش نکشند، این بسیار محال خواهد بود که شاهد امنیت پایدار در افغانستان باشیم. خوشبختانه برنامه عملی دولت جمهوری اسلامی افغانستان یعنی عدالت انتقالی، زیادتر به آشتی ملی تأکید می کند.

جامعه مدنی، احزاب سیاسی و فعالین حقوق بشر و نهادهایی که شامل جامعه مدنی هستند، به چه شکل می توانیم آگاهی عامه را در افغانستان از خانواده خود شروع کنیم. در همسایه خود کار بتوانيم. در کوچه و شهر و با شیوه ها و طریقه های مختلف مردم افغانستان را به آشتی ملی و اقعی تشویق کنیم که دیگر وسیله پلانهای شوم بیگانه ها نشوند و دیگر یکدیگر خود را از بین نبرند.

سوال: از آن جا كه قربانیان طیف خاموش جامعه هستند، طبیعتاً نه صدایي دارند و نه تقاضای صریح از دولت خود می توانند داشته باشند. آشتی ملی شما به طور مشخص به چه معنی است؟

پاسخ: این درست است و موافق شما هستم که قربانیان خاموش هستند و قربانی شده اند و از نام قربانی معلوم است. اصلاً جرأت بلند کردن صدای خود را ندارند. بنائاً تأکید سر این می‎کنم که این برنامه وقت گیر و زمان گیر است. و ما به عنوان یک استراتیژی پذیرفته ایم و ما نمی توانیم این را فراموش کنیم و هیچگاه نمي توانیم در راه تحقق آن عجله کنیم. این، بدین معنی است که قبل از همه، به هر شیوه‎ای که می شود، آرام آرام در جهتی که اعتبار نظام افغانستان، سارنوال افغانستان و قاضی و پولیس افغانستان بلند برود و قربانی جرأت و اعتماد داشته باشد که مراجعه کند و صدای خود را بلند بکند و حق خود را مطالبه کند و قربانیاین مطمئن شوند که به نظامی که خود شان رأی داده، از حق شان دفاع می کند.

سوال: به نظر می‎رسد مشکل در اینجاست که در نظام سیاسی فعلی برخی از متهمین به نقض حقوق بشر حضور قدرتمند دارند. در این رابطه چه پاسخی دارید؟

پاسخ: من با شما موافق هستم. واقعا ًدرد ناک است. وقتی که مردمی ببینند کسانی که جگر گوشه های آن ها را گرفته است. بچه یا دختر یا خانم و یا شوهرشان را کشته است و خواهر و برادرشان را کشته‎اند، والدین شان را کشته و خانه شان را حریق کرده‎اند. اما امروز ببیند که او در پست های مهم دولتی کار می‎کند. باز هم روی این تأکید می کنم اینکه افغانستان سی سال با مصیبت سرو کار داشته، سی سال عقیده تولید می‎شده و سی سال در مقابل یکدیگر صف بسته بودیم و می جنگیدیم. و شکی نیست که هیچ یک از خانوادهای افغانستان نیست که سیلی نخورده باشد و متضرر نشده باشد. و یکی از اعضای خانواده‎اش قربانی نشده باشد. کاملاً یک واقیعت انکار ناپذیر است و هیج کس نمی تواند چشم پوشی کند.

چیزی را که زیاد تأکید می کنم این است که چگونه می توانیم از نقض حقوق بشر در افغانستان جلوگیری کنیم؟ به چه شکل و به چه شیوه انسان قربانی نشود؟ دیگر، انسان در بدبختی تباه نشود. چنانچه شده بودند. ما با شیوه های کوشش می کنیم، دو چیز برای ما بسیار اهمیت دارد. به چه شکل مردم افغانستان مطمئن شوند که جنایتکاران جنگی نمی توانند معافیت حاصل کنند. هر چند اطمينان حاصل کردن مردم بسیار سخت است. بسار سخت است که مردم را قناعت بدهیم که جنایتکاران نمی توانند معاف شود. باز هم تأکید می کنم که جنایتکار دیر یا زود باید به پای میز محاکمه کشانده شود. البته در صورتی که اسنادی وجود داشته باشد. شواهدی موجود باشد. ادعایی که ثابت بتواند که این جنایتکار است. حتما محاکمه خواهد شد. دوم چیزی که برای ما اهمیت دارد، این است که دیگر انسان قربانی نشود.

سوال: اینکه انسان قربانی نشود نگاهی به آينده است ما می خواهیم به گذشته نگاه کنیم . بدین معنا که در اصطلاح عوام، قوغ ته خاکستر وقتی شعله ور نشود. در این ارتباط چه نظر دارید؟

پاسخ: افغانستان کشوري است که جنگ‎های خونین را پشت سر گذاشته است. در دیگر کشور ها نیز کشته‎های دردناکی به وجود آمده‎اند و گذشته‎های دردناکی داشته‎اند و از چه شیوه‎ها و تجاربی استفاده کره‎اند که دیگر حقوق‎شان پایمال نشوند و ديگر خانه‎های‎شان حریق نشوند. دیگر فرزند کسی قربانی نشود. ما باید ببینیم از تجارب کشورهایی مثل افغانستان که گذشته تلخ مانند افغانستان داشته اند، چه تجربه‎ای را حاصل می کنیم؟ و مهم این می باشد که در چوکات رسم و رواج و فرهنگ خود ما به چه شکل بتوانیم تا از شعله ور شدن قوغ های که اشاره کردید، جلوگیری صورت بگیرد. مردم افغانستان با تمامی دردی که متحمل شده اند، همیشه با صبر و شکیبایی برخورد کرده اند با بدترین مشکلات و دردها. ما راهي را سراغ نداریم که به دردهای مردم مرهم شویم جز اینکه مردم در این راستا خود شان تصمیم بگیرند.

سوال: دولت مي‎توانست به طور سمبولیک هم كه شده برای رضایت خاطر قربانیان، كارهايی مي‎كند. این، حد اقل ترین چيز است. در این باره چه فکر می کنید؟

پاسخ: وقتی که همه ساله از این روز یاد می شود و دولت جمهوری اسلامی افغانستان همین برنامه عمل عدالت انتقالی را به عنوان استراتژی پذیرفته و به مردم افغانستان تعهد داده که در این راستا هرچند قدم های ما کوچک بوده ولی استوار مطمئن و پیگیر و منظم برداشته شده است. قدم هایی که امیدوارهستیم در آینده هم بتونیم برداریم. من بر این باور هستم که مردم، ما را در ک می کند. ما جزء از مردم هستیم. کسانی که امروز در این عرصه کار می کنند کسانی هستند که یقینناً قربانی شده اند.

من خودم به عنوان کسی که از آدرس رئیس جمهور در این عرصه مسئولیت دارم، یکی از جمله کسانی هستم که شاید زیاد قربانی داده باشم و قربانی متحمل شده باشم. اما اگر قرار باشد که با استفاده از صلاحیت‎های حکومتی خود بروم به طرف برخورد عقده‎ای، بر خودری که فقط به خود و خانواده ام فکر کنم و آن کسانی را که در لعل و سر جنگل، جاجی و منگل، خوان و درواز بدخشان، نورستان و یا هر نقطه‎ای در نقاط محروم افغانستان قربانی شده اند، را از یاد ببرم فکر می‎کنم که عادلانه نخواهد بود.

سوال: برخی از مسئوولين اظهار داشته‎اند که معذرت خواهی یکی از راه‎های تأمین عدالت انتقالی است. آیا دولت نمی‎تواند فضای معذرت خواهی را به وجود بیاورد؟

پاسخ: ببینید، دولت چه هست؟ دولت شما هستید، من هستم و بالاخره دولت همان های هستند که دیروز جواناني بوده‎اند در حزب دموکراتیک خلق، جوانانی بوده اند در تنظیم های مجاهدین و جوانانی بوده اند در تحریک طالبان و بالاخره کسانی هستند که امروز وکیلان اين مردمند. و کسانی هستند كه امروز وزیران و سناتورها و ثارنوالان و قضات و پولیس‎هاي اين مردم هستند.. این همان کسان هستند. من نظر شما را رد نمی کنم. من به نظر شما خوشبین هم هستم. من تأکید بر این می‎کنم که دولت خود را مکلف می‎داند که از هر شیوه ممکن که برای مردم افغانستان زیبایی خود را داشته باشد، استفاده کند. باید تلاش کنيم که دیگر قربانی نشویم.

سوال: تمام تلاش و هم و غم ما، تأمين و ایجاد صلح دوامدرا و پایدار هست. آیا می شود که صلح را تعریف کنید؟

پاسخ: صلح به اين معنا كه در برابر يکديگر عقده‎اي برخورد نكنيم. تحمل كنيم و يکديگر را عزت قایل باشیم. برای یکدیگر حق قائل باشیم و واقع‎گرا باشیم و یکدیگر را عفو کنیم.

سوال: عفو در برابر اعاده چیست؟

پاسخ: شما به طور مثال، خدای نکرده پدر مرا کشته اید. اگر قرار باشد که من هم پدر شما را بکشم، من فکر می کنم که این سریال درد ناک نسل به نسل در افغانستان دوام خواهد داشت و هیچگاه صلح تأمین نخواهد شد و بدون صلح امنیت هیچ امکان ندارد. و معنی ندارد و تا وقتی صلح و آشتی ملی نباشد و امنیت پایدار نباشد، هیچگاه عدالت تأمین نخواهد شد.

سوال: نظر شما به حیث مسئوول عدالت انتقالی دفتر ریاست جمهوری، راجع به منشور مصالحه ملی پارلمان چیست؟

پاسخ: منشور مصالح ملی که از طرف وکلای ملت تصویب شد، به عنوان قانون پذیرفته شده است. فکر می کنم که به صلح افغانستان کمک بکند.

Based in Kabul, the Afghanistan Watch focuses on activities that promote justice, respect for human rights and a culture of accountability and transparency in the country. Recognizing the need for greater understanding of the perils and opportunities facing Afghanistan today, the organization aims to conduct in-depth research and publish reports and papers on issues relevant to its goals and values independently or in partnership with other national and international organizations.

Sign up below if you wish to receive our publications and news about our programmes, events and other relevant developments.

International Relations and Security Network(ISN) / Security Watch
14 December 2009

Middle East Institute Viewpoints: Afghanistan, 1979-2009: In the Grip of Conflict • www.mei.edu
By: Abdul Jalil Benish, director of Afghanistan Watch

Impunity in Afghanistan is like an unwritten law which benefits the wealthiest and most powerful criminals.Read More

Niamatullah Ibrahimi, Co-Founder of Afghanistan Watch writes on The Relevance of the ICC in the Context of Afghanistan in the ICC Monitor, the Journal of the Coalition of the International Criminal Court

The relevance of the ICC has been keenly felt in Afghanistan since 2001. During this period, human rights violations have continued unabated, a culture of impunity and lack of accountability has been further entrenched, and the Afghan state has displayed a chronic lack of commitment to hold accountable those responsible for heinous crimes and massive human rights abuses.
Read More